Tarantino i Scorsese: rozmowa o Taxi Driverze

Tarantino wypowiadał się o Scorsesem zarówno jako widz, jak i kolega po fachu. Opublikowana przez Directors Guild of America w 2019 roku rozmowa pozwala dokładniej poznać ich relację niż zbiór odosobnionych pochwał: zadają pytania, nie zgadzają się ze sobą i analizują, jak działa film.

Taxi Driver: podziw dla niepokojącego filmu

Taxi Driver znalazł się wśród filmów wybranych przez Tarantino do zestawienia Sight and Sound z 2012 roku. Kilka lat później, w rozmowie ze Scorsesem opublikowanej jesienią 2019 roku w DGA Quarterly, wyjaśnił swoją fascynację przemocą w zakończeniu i perspektywą, jaką film oferuje widzowi. Podziw dotyczy konkretnego doświadczenia filmowego, a nie postępowania głównego bohatera.

Travis Bickle obserwuje Nowy Jork, targany poczuciem osamotnienia, urazą i pragnieniem znalezienia sobie misji. Film pozwala zbliżyć się do jego sposobu postrzegania świata, nie przedstawiając każdej wyrażanej przez niego myśli jako wiarygodnego opisu rzeczywistości. Ta bliskość niepokoi, bo nie zawsze pojawia się alternatywny głos, który od razu porządkuje to, co widzimy. Widz musi zmierzyć się z różnicą między subiektywnym doświadczeniem a jego konsekwencjami.

Dziennik i nocne przejazdy potęgują to poczucie intymności. Towarzyszymy bohaterowi w gromadzeniu wrażeń, które mogą wydawać się rutynowe, zanim staną się niebezpieczne. Dramatyczne napięcie zależy nie tylko od tego, kiedy dojdzie do przemocy, lecz także od tego, jak ktoś na nowo porządkuje to, co widzi, aż poczuje się uprawniony do działania. Film nie musi przedstawiać tego procesu jako wyjaśnienia, które rozgrzesza bohatera.

Kabina taksówki zapewnia wyjątkową perspektywę: Travis jest blisko wielu ludzi, a zarazem pozostaje od nich odizolowany. Słucha ich, wozi i obserwuje, niekoniecznie stając się częścią ich życia. Ta fizyczna bliskość połączona z izolacją konkretyzuje konflikt, który wyrażony wyłącznie jako samotność pozostałby znacznie bardziej abstrakcyjny. Miasto nie przestaje tętnić życiem, choć Travis nie potrafi znaleźć sposobu, by w nim uczestniczyć.

W rozmowie z 2019 roku Tarantino mówił o oczyszczającym działaniu zakończenia, a Scorsese opowiedział o własnym stosunku do zagrożenia i prawdziwej przemocy. W rozmowie wyraźnie rozróżniono intencję, osobiste doświadczenie i odbiór. To, że scena przynosi emocjonalne rozładowanie, samo w sobie nie rozstrzyga wszystkich poruszonych przez nią kwestii moralnych.

Od pasji kinomana do pracy z kadrami i rytmem

W rozmowie DGA poruszono także temat montażu filmu The Irishman oraz decyzji dotyczących jego długości i zakończenia. Tarantino pytał Scorsesego o rytm rozbudowanej narracji. Ta zawodowa ciekawość pokazuje szacunek, którego nie trzeba sprowadzać do nagrody czy wzniosłego cytatu: ważne jest, by dowiedzieć się, jak inny reżyser rozwiązuje konkretny problem.

Rytm to dobry punkt wyjścia do rozmowy, bo nie sprowadza się do przyspieszania lub zwalniania filmu. Pauza może sprawić, że sytuacja nabierze innego znaczenia. Powrót do rozmowy po akcie przemocy zmienia sposób, w jaki słuchamy mówiących osób. W kinie Scorsesego obserwowanie zwyczajów grupy pomaga zrozumieć, jakie reguły uważa ona za normalne, zanim doprowadzą do katastrofy.

Tarantino również sięga po rozmowy, rutynę i zwlekanie, choć ich efekty nie są identyczne. Porównanie jest owocne, jeśli uwzględnia różnice. Podróż może przybliżyć widza do wspomnień bohatera albo kazać mu czekać na wybuch; narracja pierwszoosobowa może go uwieść, ograniczyć jego wiedzę lub ujawnić sprzeczność.

Zamiast traktować Scorsesego jako zbiór składników, które Tarantino miałby odziedziczyć, warto dostrzec dialog między różnymi sposobami patrzenia. Obaj przywiązują wagę do codziennej kultury swoich bohaterów, ale inaczej układają relacje między pamięcią, przemocą i widowiskiem. Wspólna pasja do kina nie zaciera odrębności decyzji artystycznych każdego z nich.

Podziw, który dopuszcza dyskusję

Książka Cinema Speculation, wydana w 2022 roku, przedstawia amerykańskie kino lat 70. jako element kształtujący Tarantino jako widza. W swoich komentarzach do filmów często wychodzi od osobistej reakcji, by następnie przejść do interpretacji. Odczytywanie tej książki jako neutralnego zapisu faktów z planu filmowego oznaczałoby pominięcie jej krytycznego i subiektywnego wymiaru.

Podobnie jest z jego opiniami na temat różnych etapów twórczości reżysera. Przedkładanie wcześniejszego filmu nad późniejsze nie oznacza automatycznego odrzucenia tych drugich. Zarzut wobec jednej sceny nie przekreśla podziwu dla całej kariery. Aby omówić konkretną krytyczną uwagę, trzeba ustalić, którego dzieła dotyczy i w jakim kontekście została wyrażona; rzekoma nieustanna rywalizacja sama w sobie nie wyjaśnia jego wypowiedzi.

Rozmowa z 2019 roku pokazuje właśnie mniej sztywną relację. Tarantino może opisać, jakie wrażenie wywiera na nim Taxi Driver, a Scorsese odpowiedzieć z perspektywy procesu, który doprowadził do nakręcenia filmu. Nie oznacza to, że obaj muszą zgodzić się na jedną interpretację. Możemy zobaczyć, jak film pozostaje otwarty na różne odczytania nawet dla osób dobrze znających kulisy jego powstania.

Siła Taxi Driver w tej rozmowie wynika właśnie z jego trwałego oddziaływania. Obrazy z filmu skłaniają do podziwu dla kunsztu, niepokoju i dyskusji o tym, jak widzowie się z nimi utożsamiają. Tarantino podchodzi do nich z wyraźnym entuzjazmem, ale zadaje też pytania. Taka postawa lepiej wyjaśnia jego więź ze Scorsesem niż ostateczne rozstrzygnięcie, który z jego mistrzów zajmuje pierwsze miejsce.

Poznaj wybór reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino