Obcy i Star Trek: science fiction, o której mówi Tarantino

Natychmiastowy zachwyt i późniejsza zmiana zdania to dwa różne sposoby odbioru science fiction.

Dwie konkretne opinie o filmach z 1979 roku

W Five Things, rozmowie z Lynn Hirschberg opublikowanej przez W w kwietniu 2020 roku Quentin Tarantino wspominał Obcego jako wydarzenie, które nie straciło swojej mocy. O filmie Star Trek: The Motion Picture mówił o zmianie zdania: po kilku rozczarowaniach zaczął go bardziej doceniać, gdy obejrzał go ponownie z żoną. To różne oceny, a nie dwa identyczne zachwyty.

Drugi tytuł odnosi się do filmu wyreżyserowanego przez Roberta Wise’a w 1979 roku. Nie należy mylić go z filmem J. J. Abramsa z 2009 roku ani z całą franczyzą. Opinia o konkretnej odsłonie nie pozwala automatycznie odtworzyć upodobań widza dotyczących wszystkich pozostałych. Podobnie pochwała filmu Obcy sama w sobie nie dowodzi określonego stanowiska wobec jakiegokolwiek innego dzieła Ridleya Scotta.

Te dwa filmy wystarczą, by przygotować seans oparty na wyraźnych kontrastach. Oba zabierają ludzi ku doświadczeniu przekraczającemu granice ich pojmowania, ale zupełnie inaczej budują napięcie związane z oczekiwaniem, technologią i spotkaniem z nieznanym. Komentarz Tarantino może być punktem wyjścia; poniższe porównanie skupia się na tym, co pokazują same filmy, nie przypisując mu wyjaśniania każdej decyzji formalnej.

Obcy: miejsce pracy, które staje się zagrożeniem

Statek kosmiczny z filmu Obcysprawia wrażenie namacalnego miejsca, zanim pojawi się główne niebezpieczeństwo. Jego załoga pracuje, dyskutuje o warunkach i żyje w przestrzeni, która nie wygląda na zaprojektowaną wyłącznie z myślą o heroicznej przygodzie. Ten codzienny wymiar ułatwia utożsamienie się z bohaterami: otoczenie może być niezwykłe, ale napięcia między współpracownikami i różnice w zakresie odpowiedzialności są nam bliskie.

Pojawienie się zagrożenia zmienia sposób, w jaki patrzymy na to samo miejsce. Korytarz przestaje być zwykłym przejściem, a staje się potencjalnym miejscem ataku. Otwór lub ciemna powierzchnia nabierają znaczenia, bo nie wiemy, co mogą skrywać. Film wykorzystuje ograniczony dostęp do informacji, by znana przestrzeń wydawała się coraz trudniejsza do opanowania.

Technologia również nie gwarantuje bezpieczeństwa. Dostęp do systemów informacyjnych nie oznacza, że zawsze otrzymamy wystarczającą odpowiedź ani że zrozumiemy interesy stojące za misją. Ta przepaść między możliwościami technicznymi a zaufaniem budzi niepokój innego rodzaju niż fizyczny pościg. Bohaterowie mogą być zdani na urządzenia, których logika nie do końca odpowiada ich potrzebom związanym z przetrwaniem.

Połączenie science fiction i horroru sprawdza się, ponieważ oba gatunki odnoszą się do tego samego problemu. Nieznany organizm zagraża ciałom, a warunki ekspedycji wyznaczają dostępne sposoby stawienia mu czoła. Nie chodzi o umieszczenie potwora w obojętnej, futurystycznej scenerii. Izolacja, zasady dostępu i hierarchia sprawiają, że zagrożenie przybiera konkretną postać.

Podczas seansu warto zwrócić uwagę na to, ile trwają zwyczajne czynności. Przejście, oczekiwanie na odpowiedź czy sprawdzenie jakiegoś miejsca mogą zająć więcej czasu, niż byśmy chcieli. To opóźnienie zmusza nas do współodczuwania niepewności bohaterów. Film buduje napięcie zarówno tym, co pokazuje, jak i chwilą, w której jeszcze nie wiemy, co zobaczymy.

Star Trek: The Motion Picture i czas eksploracji

Film Roberta Wise’a ma inne tempo. Zbliżanie się do nieznanej obecności i kontemplowanie jej skali stanowią centralny element widowiska. Dla widza oczekującego szybkiej serii wydarzeń takie tempo może być przeszkodą. Jeśli potraktujemy eksplorację jako doświadczenie samo w sobie, czas poświęcony obserwacji nabiera innego znaczenia.

Enterprise również jest miejscem pracy, ale inscenizacja buduje odmienną relację z procedurami. Współpraca załogi i odczytywanie sygnałów pozwalają przekształcić to, co niezrozumiałe, we wspólny problem. Opowieść nadaje dużą wagę kwestii komunikacji: zrozumienie tego, co mamy przed sobą, może być ważniejsze niż natychmiastowa odpowiedź siłą.

Spotkanie stawia też technologię wobec pytań o tożsamość i pragnienia. Inteligencja może dysponować niezwykłymi zdolnościami, a mimo to nie rozumieć sensu własnych poszukiwań. To połączenie przenosi napięcie z samej przewagi materialnej na granice doświadczenia. Wiedzieć wiele i rozumieć, czego brakuje, to niekoniecznie to samo.

Porównanie z filmem Obcypozwala zobaczyć, jak zmienia się rola oczekiwania. W jednym filmie przedłużająca się podróż może potęgować strach przed atakiem. W drugim dłuższe zbliżanie się pozwala odczuć skalę zjawiska, którego wciąż nie umiemy zinterpretować. Oba filmy muszą odpowiednio dawkować nieznane, ale jeden stawia na fizyczną bezbronność, a drugi daje więcej miejsca zdumieniu i badaniu.

Zmiana zdania, o której Tarantino opowiadał w związku z filmem Star Trek: The Motion Picture zachęca też do odróżnienia filmu od oczekiwań, z jakimi do niego przystępujemy. Ponowny seans nie musi sprawić, że zaczniemy podziwiać dzieło, może jednak pomóc lepiej dostrzec, jakie doświadczenie nam oferuje. W tym podwójnym seansie kontrast między horrorem zamkniętej przestrzeni a kontemplacyjnym spotkaniem daje bardziej precyzyjną perspektywę niż ogólna lista tytułów rzekomo zaakceptowanych przez reżysera.

Zobacz wybór rekomendacji Tarantino według gatunku.

Zobacz wszystkie artykuły w Kino polecane przez Tarantino według gatunków