Muzyka diegetyczna i pozadiegetyczna: kto może usłyszeć piosenkę u Tarantino

Piosenka może być częścią pomieszczenia albo dobiegać z zewnątrz świata przedstawionego. Tarantino wykorzystuje obie możliwości, a czasem sprawia, że granica między nimi zmienia się w trakcie sceny.

Różnica zależy od źródła dźwięku w świecie przedstawionym

Muzyka diegetyczna należy do świata opowieści: może dobiegać z radia, instrumentu, odtwarzacza lub głosu śpiewającej osoby. Muzyka pozadiegetyczna pełni funkcję podkładu dla widza, a jej źródło nie jest rozpoznawane przez bohaterów. To rozróżnienie nie zależy od gatunku, głośności ani od tego, czy słyszymy piosenkę, czy utwór orkiestrowy.

W filmie Wściekłe psy audycja K-Billy stanowi rozpoznawalne źródło piosenki, której słucha i do której tańczy pan Blonde. Bohater reaguje na muzykę w swoim otoczeniu, a jego ruchy są jej podporządkowane. Z kolei muzyka towarzysząca napisom początkowym nie musi rozbrzmiewać na ulicy ani w pomieszczeniu, w którym rozgrywa się akcja.

Sama obecność urządzenia nie rozstrzyga też automatycznie, jak zaklasyfikować całą scenę. Gramofon może być wyłączony, a piosenka może nadal rozbrzmiewać podczas zmiany miejsca, do którego dźwięk fizycznie nie mógłby dotrzeć. Trzeba zwracać uwagę na działania, przejścia między ujęciami i reakcje bohaterów. Analiza jest dokładniejsza, gdy wskazuje przesłankę uzasadniającą daną klasyfikację, zamiast przypisywać bohaterom każdą muzykę słyszaną przez widza.

Słuchanie też jest działaniem bohatera

W filmie Pulp Fiction Mia włącza utwór Girl, You’ll Be a Woman Soon i porusza się w jego rytm. Jej wybór muzyki jest częścią tego, co robi, gdy Vincent przebywa w innej części domu. Utwór nie jest jedynie zewnętrznym komentarzem na jej temat: wypełnia jej czas, towarzyszy jej zachowaniu i podkreśla rozdzielenie doświadczeń obojga bohaterów.

W filmie Jackie Brown słuchanie utworu zespołu The Delfonics staje się więzią łączącą Jackie i Maxa. Muzyka może pozostać w pamięci i powrócić za pośrednictwem innego nośnika. Widz rozpoznaje uczuciową więź bez konieczności jej pełnego wyjaśniania przez bohaterów. Fizyczne źródło dźwięku pozwala dzielić się upodobaniami, pamiętać o nich i zabierać je ze sobą w inne miejsce.

Instrumenty wprowadzają pewną odmianę. Pianino w sklepie z pasmanterią Minnie umiejscawia muzykę podczas pełnego napięcia spotkania; osoba grająca na instrumencie przebywa w tym samym pomieszczeniu co rozmawiający bohaterowie. W filmie Django wykonanie utworu Für Elise w Candyland jest częścią praktyki społecznej, którą bohaterowie mogą przerwać. To nie są przykłady niewidocznej orkiestry, która jedynie wyraża nastrój sceny.

Śpiewany głos również może być diegetyczny. Daisy wykonuje utwór Jim Jones at Botany Bay i akompaniuje sobie na gitarze. Ten gest zajmuje czas, przyciąga uwagę i skłania Ruth do interwencji. Tematyczne znaczenie piosenki nie wyklucza jej z przedstawionego świata. Jej symboliczny sens współistnieje z konkretnym działaniem: jedna osoba śpiewa w obecności innych.

Źródło dźwięku może znajdować się poza kadrem, a muzyka nadal pozostawać diegetyczna. Jeśli słyszymy, jak ktoś gra, zanim kamera pokaże tę osobę, nie oznacza to, że muzyka staje się na chwilę zewnętrznym podkładem. Może po prostu przekazywać informacje o przestrzeni, których obraz jeszcze nie uzupełnił.

Granica może się rozszerzyć, ale nie musi zniknąć

Piosenka, która zaczyna się w odtwarzaczu, może w miksie dźwiękowym zyskać większą rozpiętość niż jej źródło. Film pozwala wtedy odbierać ją zarówno jako element otoczenia bohaterów, jak i środek organizujący montaż. Nie zawsze trzeba uznawać, że jedna kategoria wyklucza drugą. Można opisać przejście od widocznego źródła dźwięku do szerszej funkcji narracyjnej i wskazać, w którym momencie ono następuje.

Radio w filmach Tarantino ułatwia takie przejścia, bo łączy różne miejsca za pośrednictwem tej samej audycji. Głos prezentera może rozbrzmiewać dalej mimo zmiany obrazu, tworząc wrażenie równoczesności. Nie oznacza to jednak, że każdy bohater słyszy dokładnie ten sam fragment, jeśli film tego nie potwierdza. Montaż może wykorzystywać audycję dla widza, a zarazem przedstawiać ją jako dźwięk dobiegający z samochodów.

Przydatny jest też przypadek odwrotny: muzyka, która pozornie wydaje się zewnętrzna, może później zyskać źródło widoczne w kadrze. Takie odkrycie zmienia z perspektywy czasu sposób, w jaki odbieramy dźwięk. To, co wyglądało na decyzję narratora, okazuje się wyborem kogoś w scenie. Zaskoczenie zmienia przypisanie kontroli: inaczej postrzegamy, kto zdecydował, że ten dźwięk ma się pojawić.

To rozróżnienie nie mówi też bezpośrednio nic o przebiegu zdjęć. Piosenka diegetyczna mogła zostać dodana lub poprawiona w postprodukcji, choć w świecie przedstawionym dobiega z urządzenia. Aktor może udawać grę na instrumencie, którą później uzupełnia się nagraniem. Pytanie o to, kto słyszy muzykę w opowieści, różni się od pytania o to, jak zarejestrowano dźwięk podczas produkcji.

Zwracanie uwagi na te różnice pozwala zrozumieć, dlaczego ten sam utwór może budować intymność, zagrożenie lub ironię. Liczy się nie tylko wybór piosenki, lecz także to, kto zdaje się ją wybierać, kto może ją zatrzymać i kto musi jej słuchać. Tarantino buduje wiele relacji władzy za pomocą takich drobnych działań. Muzyka należy do stylu reżysera, a gdy pokazuje to scena, również do decyzji jego bohaterów.

Wróć do muzyki i ścieżek dźwiękowych Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Muzyka i dźwięk u Tarantino: jak zmienia się scena