Jak umiera Fredrick Zoller w kabinie projekcyjnej

Zoller umiera w pomieszczeniu roboczym, z dala od publiczności, która go oklaskuje. Jego wtargnięcie zmusza Shosannę do zmierzenia się z zagrożeniem, którego plan na premierę nie zdołał wyeliminować.

Wizyta, która uniemożliwia zamknięcie drzwi

Fredrick Zoller opuszcza salę i kieruje się do kabiny projekcyjnej, gdzie Shosanna musi dalej pracować. Kabina nie jest miejscem spotkania, na które oboje się umówili. On przerywa jej pracę, a ona próbuje skłonić go do wyjścia. Ta różnica jest istotna dla zrozumienia tej sceny: konflikt zaczyna się od odmowy uszanowania granicy wyznaczonej przez Shosannę, jeszcze zanim pojawi się broń.

Zoller cieszy się publicznym wizerunkiem, który sprzyja jego oczekiwaniom. W kinie wyświetlany jest film oparty na jego wojennym wyczynie, a zaproszeni goście traktują go jak gwiazdę. W kabinie nie spotyka się jednak z podziwem, jakim darzą go w pozostałej części budynku. Jego natarczywość pokazuje, jak trudno mu zaakceptować, że jego pozycja nie daje mu dostępu do prywatnej przestrzeni właścicielki.

Shosanna ma ponadto pilne sprawy, o których on nie wie. Musi dopilnować projekcji i zadbać o przebieg tego, co przygotowała. Przerwanie jej pracy zagraża zarówno jej bieżącej niezależności, jak i działaniu zależnemu od konkretnych terminów i zadań. Aby zrozumieć jej opór, nie trzeba wybierać tylko jednego z tych powodów. Oba działają jednocześnie i potęgują zagrożenie, jakie stwarza obecność Zollera.

Przestrzeń podkreśla tę nierównowagę. W kabinie znajdują się urządzenia, wąskie przejścia i drzwi, których otwarcie lub zamknięcie decyduje o tym, kto może pozostać w środku. Scena wykorzystuje tę materialną rzeczywistość: konfrontacja nie rozgrywa się w neutralnym salonie, lecz w miejscu, z którego Shosanna musi nadal kontrolować obrazy wyświetlane na sali.

Strzały i możliwość współczucia

Shosanna sprawia, że Zoller odwraca się do niej plecami, po czym do niego strzela. Ten sposób działania opiera się na krótkiej zmianie sytuacji: on sądzi, że rozmowa może potoczyć się po jego myśli, podczas gdy ona musi odciągnąć go od swojego celu. Nie jest to pojedynek, w którym dwoje przeciwników zgadza się na równe zasady. Do strzału dochodzi w zamkniętej przestrzeni, w wyniku natarczywości i konieczności odzyskania kontroli.

Gdy widzi, jak upada, podchodzi do niego. Ten gest można odczytać jako współczucie lub zawahanie na widok rannego. Nie dowodzi on, że była w nim zakochana, ani nie sprawia, że jej wcześniejsze odmowy stają się wstecznie formą flirtu. Dostrzeganie człowieczeństwa osoby, do której się przed chwilą strzeliło, nie oznacza pragnienia związku, który ta osoba próbowała narzucić.

Zoller wciąż jest w stanie zareagować i strzela do Shosanny. Sytuacja natychmiast się odwraca: mężczyzna, który zdawał się unieszkodliwiony, ponownie dopuszcza się przemocy. Scena nie pozwala, by zbliżenie zakończyło konflikt pojednaniem. Krótka chwila bezbronności zmienia się w kolejny śmiertelny moment, zanim Shosanna zdoła odzyskać kontrolę nad sytuacją.

Gra Mélanie Laurent i Daniela Brühla podtrzymuje tę dwuznaczność między fizyczną kruchością a przemocą. Ranna twarz Zollera nie przekreśla jego zachowania, które doprowadziło go do kabiny. Upadek Shosanny również nie sprawia, że jej wcześniejsza odmowa staje się nieistotna. Montaż pozwala odczuć stratę, nie wymagając przy tym moralnego zrównania tego, co każde z nich robiło w tym miejscu.

Drzwi wyznaczają granicę, której nie udaje się utrzymać. Na początku Shosanna próbuje wykorzystać je, by chronić pomieszczenie robocze; później konflikt zostaje zamknięty w środku. Bliskość, której szukał Zoller, nie prowadzi do wzajemnej intymności, lecz uniemożliwia zachowanie dystansu. Ta przemiana przestrzeni pomaga wyjaśnić przemoc bez odwoływania się do domniemanego romantycznego przeznaczenia obojga bohaterów.

Aktor na ekranie i ciało poza nim

Gdy kabina staje się miejscem śmierci, publiczny wizerunek Fredricka Zollera nadal istnieje w wyświetlanym filmie. To rozdzielenie ciała i obrazu jest jednym ze specyficznych napięć tej sceny. Żołnierz, który stał się gwiazdą, nie może kontrolować tego, co dzieje się poza jego bohaterskim wizerunkiem, choć jego filmowy sobowtór wciąż występuje przed zaproszonymi gośćmi.

To samo rozdzielenie dotyczy Shosanny Dreyfus, ale pełni inną funkcję. Jej nagraną wypowiedź przygotowano przed konfrontacją. Śmierć ciała nie zatrzymuje automatycznie dalszego rozpowszechniania tego obrazu. Dzięki kinu działanie może trwać nadal, nawet gdy jego autorka nie jest już w stanie fizycznie na nie wpływać.

Kabina łączy zatem dwie przeciwstawne drogi do reprezentacji. Jeden film buduje prestiż Zollera, a drugi wprowadza głos, którego oficjalna uroczystość nie dopuściła. Osobista konfrontacja rozgrywa się w technicznym miejscu, które umożliwia obie projekcje. Dlatego przestrzeń ta jest czymś więcej niż zwykłą kryjówką podczas strzelaniny: łączy machinę widowiska z ciałami, które wprawiają ją w ruch.

Aby plan Shosanny był kontynuowany, nie musi ona być świadkiem jego realizacji. Film oddziela satysfakcję z oglądania zemsty od możliwości doprowadzenia jej do skutku. Zollerowi udaje się ją zabić, ale nie odzyskuje pełnej kontroli nad tą nocą. Tragedia rozgrywająca się w kabinie polega właśnie na tej różnicy między lokalnym zwycięstwem nad jednym ciałem a działaniem, które zostało już przygotowane i potoczy się dalej.

Wróć do przewodnika po filmie Bękarty wojny.

Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji