Jackie Brown i blaxploitation: nawiązania do Pam Grier

Jackie Brown ponownie stawia Pam Grier w roli głównej, a pamięć o Coffy i Foxy Brown staje się częścią jej ekranowej obecności. Aktorka wnosi ze sobą filmową historię, którą część widzów rozpoznaje od razu. Dla innych ta historia zaczyna się od Jackie: kobiety, która pracuje, mierzy się z zagrożeniami i musi znaleźć własne wyjście z sytuacji.

Hołd dla kina blaxploitation przejawia się w rozpoznawalnych nawiązaniach, takich jak projekt napisów początkowych, dobór muzyki i nazwiska niektórych członków obsady. Wpływa też na oczekiwania, jakie budzi Grier, gdy znajduje się w centrum sceny. Film może przywoływać pamięć o jej wcześniejszych rolach, a następnie dawać jej czas na słuchanie, wahanie się lub podjęcie decyzji.

Ten związek widać wyraźniej, gdy przyjrzymy się każdemu nawiązaniu z osobna. Podobieństwo graficzne, piosenka pochodząca z innego filmu i obecność aktora tworzą odmienne powiązania. Razem umieszczają Jackie Brown w pamięci o kinie afroamerykańskim, a opowieść nadaje im znaczenie związane z życiem głównej bohaterki.

Coffy i Foxy Brown to dwa konkretne punkty odniesienia, które pomagają zrozumieć obecność Pam Grier w Jackie Brown. W bazie BFI oba filmy wskazano jako dzieła Jacka Hilla, wydane odpowiednio w 1973 i 1974 roku. Tarantino pracuje z aktorką, której ekranowy wizerunek już wcześniej dźwigał opowieści o akcji, niebezpieczeństwie i oporze.

Pam Grier i pamięć o jej bohaterkach z lat 70.

Neil Mitchell umieszcza kino blaxploitation w kontekście przemian kulturowych i przemysłowych początku lat 70. W swoim omówieniu dla BFI podkreśla główne role aktorów afroamerykańskich, związki z miejską publicznością oraz znaczenie soulu i funku. Przypomina również, że tej widoczności towarzyszyła krytyka stereotypów.

W tym kontekście Coffy przedstawia Grier jako pielęgniarkę, która podejmuje zemstę na osobach, które skrzywdziły jej siostrę, wciągając ją w narkotyki. Bohaterka łączy pracę opiekuńczą z brutalnym odwetem poza nią. Ten przykład pokazuje, jak bardzo może się zmienić opowieść, gdy ta sama aktorka gra inną pracującą kobietę pod presją.

Podczas rozmowy z Adrianem Woottonem i publicznością BFI Southbank w styczniu 1998 roku Tarantino odrzucił określenie Jackie Brown jako filmu blaxploitation. Porównał znaczenie przeszłości Grier do tego, jaką wagę ma dorobek Johna Wayne’a, gdy pojawia się on w westernie. Jego podziw dla Pam Grier obejmował Coffy, który zaliczał do swoich ulubionych filmów.

To porównanie pozwala pomyśleć o dwóch sposobach odbioru. Widz, który zna już tę gwiazdę, może oczekiwać zdecydowanej reakcji, gdy ktoś próbuje ją zdominować. Kto dopiero ją odkrywa, może skupić się na sygnałach, które daje film: jej spojrzeniu, czasie, jaki mija, zanim odpowie, i uwadze, jaką poświęca innym. Oba sposoby odbioru mogą towarzyszyć tej samej postaci, choć nie opierają się na identycznych wspomnieniach.

Grier nadaje tej zażyłości wymiar czasowy. Widz, który oglądał ją wcześniej, spotyka kolejny etap jej ekranowej obecności. Kreacja podkreśla to, czego Jackie zdaje się nauczyć, a także to, co wciąż ją niepokoi. Przeszłość aktorki może wzbogacić to wrażenie, ale doświadczenia bohaterki kształtują się w obrębie tej opowieści.

Widoczne nawiązania w napisach, obsadzie i muzyce

American Film Institute wskazuje, że krój pisma z Foxy Brown posłużył jako inspiracja dla napisów początkowych, a także odnotowuje powrót Sida Haiga, który występował z Grier w kilku filmach. Te elementy pozwalają rozpoznać konkretne związki z jej wcześniejszymi filmami, nie oznaczając jednak każdego podobieństwa jako celowego hołdu.

Podobieństwo między tytułami Foxy Brown i Jackie Brown może wzmocnić skojarzenie u osób znających oba filmy. To podobieństwo zachęca do wspominania. Przy interpretowaniu wydarzeń na ekranie nadal liczą się relacje i okoliczności, w jakich znajduje się Jackie. Rozpoznanie Grier budzi określone oczekiwania, a obserwowanie bohaterki pozwala sprawdzić, co film z nimi robi.

Muzyka otwiera kolejną drogę do tej opowieści. Jak podaje ABKCO, Bobby Womack skomponował muzykę do filmu Across 110th Street z 1972 roku. Obecność utworu Across 110th Street w Jackie Brown łączy dwa filmy za pośrednictwem nagrania, które zachowuje własną tożsamość. Towarzysząc Jackie, utwór zyskuje nowy kontekst: głos i rytm wiążą się z kobietą, której sytuację poznajemy stopniowo.

Bohaterka, która potrzebuje czasu, by znaleźć wyjście

Decyzje Jackie Brown zapadają podczas spotkań, na których musi ocenić, co wiedzą inni i co warto im ujawnić. Grier podkreśla przerwę między słuchaniem a odpowiedzią. Siła bohaterki może ujawniać się w trudnej rozmowie, tymczasowym zaakceptowaniu jakiegoś warunku albo w czekaniu, zanim pokaże, co zamierza.

Lotnisko i centrum handlowe umieszczają jej działania w miejscach dzielonych z ludźmi, którzy zajmują się swoimi codziennymi sprawami. Zdjęcia Guillerma Navarro współtworzą relację między postacią a otoczeniem. Jackie musi działać w przestrzeniach przeznaczonych do innych celów: pracy, zakupów czy spotkań. Jej inicjatywa nabiera znaczenia, ponieważ musi współistnieć z tymi ograniczeniami.

Zagrożenie nie znika także wtedy, gdy znajduje sposób, by na nie odpowiedzieć. Sposób ukazania przemocy w Jackie Brown nie pomija jej konsekwencji dla osób zaangażowanych w nielegalny interes. Wspomnienie gwiazdy zdolnej postawić na swoim nie sprawia, że jej decyzje stają się bezpieczne. Film wciąż skupia uwagę na tym, co Jackie może osiągnąć, i na tym, co ryzykuje, że straci.

Warto unikać sprowadzania całego kina blaxploitation do jednego schematu. Przegląd Mitchella obejmuje kryminał, horror, komedię i inne konwencje, a przedstawienia w tych filmach znacznie się od siebie różnią. Nawiązania w Jackie Brown łatwiej zrozumieć, gdy powiąże się je z konkretnymi filmami, wykonawcami i piosenkami. Takie podejście pozwala docenić to, co Tarantino czerpie z wcześniejszych dzieł, oraz funkcję, jaką te elementy pełnią w innej opowieści.

Literackie źródło filmu stanowi kolejny element tej sieci wspomnień. Katalog AFI wskazuje, że podstawą adaptacji była powieść Elmore’a Leonarda Rum Punch. Film łączy więc historię wywodzącą się z literatury z bohaterką, której obecność odsyła również do innych dzieł filmowych. Oba te źródła mogą działać jednocześnie, nie wyjaśniając w pełni ostatecznego rezultatu.

To rozróżnienie pomaga rozpoznać hołd. Źródło fabuły odpowiada na pytanie, jaka historia została zekranizowana. Echa związane z obsadą, projektem napisów czy muzyką pozwalają zapytać, do jakich wcześniejszych doświadczeń odwołuje się film, opowiadając tę historię. Czytelnik Leonarda i widz znający Grier mogą dostrzec różne aspekty tej samej sceny. Jackie Brown tworzy przestrzeń spotkania tych wspomnień z doświadczeniem widza, który nie zna żadnego z tych kontekstów. Uważne śledzenie działań postaci sprawia, że historia pozostaje zrozumiała, a wcześniejsze dzieła wzbogacają ją o powiązania, które można odkryć później.

Zobacz wszystkie artykuły w Jackie Brown: przetrwanie, zaufanie i spóźniona szansa