Wielka cisza i Nienawistna ósemka: dwa westerny uwięzione w śniegu

Związek między Wielką ciszą a Nienawistną ósemką wykracza poza zastąpienie pustyni śniegiem. Oba westerny stawiają pytanie, co się dzieje, gdy pieniądze sprawiają, że zabicie drugiego człowieka staje się legalną pracą.

Śnieg jako zagrożenie i granica westernu

Wielka cisza, wyreżyserowana przez Sergia Corbucciego w 1968 roku, rozgrywa się w zimowym Utah i przedstawia niemego rewolwerowca oraz łowców nagród ścigających bezbronnych mieszkańców. Nienawistna ósemka przenosi zaśnieżony western do Wyoming po wojnie secesyjnej. To skojarzenie nie opiera się wyłącznie na podobieństwie dostrzeżonym przez widzów: Museum of Modern Art przedstawiało film Tarantina jako hołd dla zamkniętej przestrzeni, łowców i śnieżycy z klasycznego dzieła Corbucciego.

W obu filmach biały krajobraz podważa typowe dla gatunku oczekiwania. Otwarta przestrzeń nie obiecuje już swobody ruchu ani drogi ku horyzontowi. Trudno iść, przenosić ciało czy dotrzeć do jakiegoś budynku. Śnieg uwidacznia też każdy ruch i odcina ciemne sylwetki od tła, więc pozorna czystość krajobrazu nie oznacza spokoju. Jego piękno i nieprzyjazność idą w parze, nie znosząc się nawzajem.

Corbucci nieustannie zestawia miasteczko, górskie przestrzenie i ludzi wykluczonych ze zwyczajnego życia. Zimno pogłębia trudne położenie ściganych. Tarantino stopniowo ogranicza akcję do dyliżansu, a następnie do pasmanterii Minnie. Śnieżyca staje się tam zasuwą: wyjście nie jest rozsądnym rozwiązaniem, choć pozostanie w środku oznacza przebywanie z ludźmi, którzy mogą być groźniejsi niż żywioł.

Ta różnica zmienia doświadczenie widza. W Wielkiej ciszy obserwujemy społeczność poddaną systemowi wyzysku. W Nienawistnej ósemce ciasna przestrzeń zmusza do analizowania postaw, spojrzeń i sprzecznych wersji wydarzeń. Pierwszy film buduje społeczną panoramę wokół pościgu, drugi zmienia schronienie w zagadkę tożsamości. Wizualne pokrewieństwo pozwala rozpoznać tradycję, ale nie czyni z obu filmów wariantów tej samej opowieści.

Zabijanie za pieniądze to nie wymierzanie sprawiedliwości

Zawód łowcy nagród stanowi najsilniejsze moralne ogniwo łączące oba filmy. U Corbucciego Loco, grany przez Klausa Kinskiego, może usprawiedliwiać swoje okrucieństwo tym, że wykonuje płatną pracę. Legalność nagrody nie gwarantuje sprawiedliwości pościgu. Silence, bohater grany przez Jeana-Louisa Trintignanta, przeciwstawia się tej machinie z pozycji, którą opowieść zbliża do położenia ofiar. Zawodowa przemoc wiąże się z zyskiem i nierównym podziałem władzy.

Nienawistna ósemka ukazuje podziały wewnątrz samego tego zawodu. Warren przewozi zwłoki, za które spodziewa się otrzymać zapłatę, podczas gdy John Ruth szczyci się tym, że dostarcza więźniów żywych na szubienicę. Ta różnica nie czyni automatycznie z Ruth człowieka współczującego — jego traktowanie Daisy dowodzi czegoś przeciwnego. Zmusza jednak do zastanowienia, czy trzymanie się procedury sądowej cokolwiek zmienia, skoro wszyscy uczestniczą w gospodarce, w której schwytanie i śmierć mają swoją cenę.

Oba dzieła rozdzielają zatem władzę i prawość. Dokumenty, znajomość wysokości nagrody czy powołanie się na przepis mogą ułatwić nadużycie. Ta obserwacja jest bardziej przenikliwa niż konwencjonalny obraz bandyty przeciwstawionego uczciwemu przedstawicielowi prawa. Zagrożenie nie zawsze pochodzi od tych, którzy działają poza systemem. Może wynikać z działań tych, którzy potrafią wykorzystywać jego reguły, luki i pozory, by stosować przemoc, którą później przedstawiają jako prawowitą.

Znaczenie ma również to, kto może się bronić. Niemota Silence’a ogranicza jego udział w słownej wymianie, która dominuje w wielu westernowych konfrontacjach. Tarantino tworzy niemal przeciwieństwo takiej sytuacji: jego bohaterowie mówią bez końca, wymyślają historie, przesłuchują się i prowokują. Słowo może chronić, odwracać uwagę albo doprowadzić do strzału. Podczas gdy Corbucci buduje dużą część pojedynku wokół nieobecnego głosu, Tarantino czyni nadmiar głosów źródłem niepewności.

Dwa sposoby na odrzucenie pocieszającego zwycięstwa

Typowe zakończenie Wielkiej ciszy ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia jej reputacji: przemoc prześladowców nie spotyka się z oczekiwaną bohaterską odpłatą. Film podważa wiarę w to, że biegłość rewolwerowca wystarczy, by naprawić zbiorową krzywdę. W późniejszych wydaniach zachowały się alternatywne zakończenia, ale porównując dzieło z filmem Tarantina, nie należy nieopatrznie zastępować nimi tragicznego finału. Zmiana zakończenia zmienia emocjonalną wymowę całości.

Nienawistna ósemka również nie przywraca porządku w czysty sposób. Rozkład sympatii jest w niej jednak mniej stabilny. Warren pada ofiarą rasizmu, a zarazem dopuszcza się wyrachowanego okrucieństwa; Daisy jest źle traktowana i uczestniczy w przestępczym spisku; Mannix budzi niechęć, ale może stać się sojusznikiem. Film nie stawia naprzeciw łowców prostego odpowiednika obrońcy znanego z dzieła Corbucciego. Zamknięta przestrzeń podważa możliwość znalezienia postaci, która pozostanie moralnie nieskazitelna.

Ennio Morricone skomponował muzykę do obu filmów — to kolejna konkretna więź, która nie oznacza jednak, że ich ścieżki dźwiękowe można stosować zamiennie. Zimno, cisza otoczenia i zagrożenie pełnią odmienne funkcje w każdej z tych opowieści. Nie wystarczy też wspólny kompozytor, krajobraz i zawód bohaterów, by mówić o remake’u. Nienawistna ósemka korzysta z możliwości, jakie daje zimowy western, i łączy je z tajemnicą rozgrywającą się w zamkniętym pomieszczeniu, rozbudowanymi dialogami oraz trwałością antagonizmów wojny secesyjnej.

Oglądane razem filmy pokazują, jak ten sam element może nabierać różnych znaczeń. Śnieg może ukazywać opuszczenie mieszkańców albo uniemożliwiać grupie nieznajomych ucieczkę od własnych kłamstw. Nagroda może demaskować strukturę społeczną albo wywołać spór o metody pojmania. Ślad Corbucciego staje się ciekawszy, gdy dostrzeżemy te różnice: Tarantino dziedziczy western, w którym krajobraz i prawo przestają dawać poczucie bezpieczeństwa, i buduje z nich własną machinę nieufności.

Wróć do przewodnika po Nienawistnej ósemce.

Zobacz wszystkie artykuły w Nienawistna ósemka: intryga i nieufność pod śniegiem