Beethoven i Verdi u Tarantino: muzyka klasyczna bez jednej funkcji

W filmie „Django” muzyka klasyczna pojawia się w różnych sytuacjach. Wykonania utworu w domu i fragmentu chóralnego włączonego do montażu nie należy wyjaśniać jako jednego symbolu upodobań złoczyńców.

„Dla Elizy” należy do świata Candyland

W filmie „Django” utwór Beethovena „Dla Elizy” jest wykonywany na harfie w Candyland. Nie jest to fortepian, z którym zwykle kojarzy się ten utwór w jego najbardziej znanej wersji. Wybór instrumentu i obecność wykonawczyni umieszczają muzykę w świecie bohaterów, jako część sceny pozornego wyrafinowania, które współistnieje z przemocą na plantacji.

Schultz reaguje na muzykę i żąda, by ją przerwano. Ten gest pokazuje, że dźwięk nie jest jedynie zewnętrznym komentarzem dla widza. Jest częścią tego, co bohater znosi w pokoju. Utwór staje się elementem doświadczenia, w którym trudno oddzielić jego związek z niemiecką kulturą od bezpośredniego wspomnienia brutalności.

Ta reakcja nie uprawnia do twierdzenia, że Beethoven symbolizuje czystą moralność, którą film bez żadnych niuansów przeciwstawia Stanom Zjednoczonym. Schultz sam stosował przemoc, a jego relacja z handlem nagrodami za głowy jest złożona. Muzyka może sprawić, że konkretna sprzeczność staje się nie do zniesienia, ale nie musi przez to służyć za moralną mapę całych krajów. Konflikt dotyczy tego człowieka i tej sytuacji.

Verdi nie pojawia się tu jako opera w salonie

Film wykorzystuje również fragment „Requiem” Verdiego w wersji powiązanej z muzyką z filmu „Battle Royale”. Jego funkcja wiąże się z mobilizacją zamaskowanych napastników, a nie z prywatnym słuchaniem muzyki przez Calvina Candiego w operze. Pochodzenie i umiejscowienie tego utworu nie pozwalają sprowadzić każdego użycia muzyki klasycznej do atrybutu arystokratycznej megalomanii.

„Requiem” jest utworem sakralnym, a nie operą, choć Verdi należy do najważniejszych kompozytorów operowych. To rozróżnienie wyjaśnia częste nieporozumienie: zawód lub sława autora nie przesądzają o gatunku każdego napisanego przez niego dzieła. Podobnie obecność orkiestry i chóru nie czyni automatycznie każdego fragmentu muzyką operową.

Wzniosłość brzmienia może nadać przygotowaniom do ataku złowrogi wymiar, a potem współistnieć z komizmem mężczyzn spierających się o swoje kaptury. Kontrast wynika z montażu oraz dystansu między zamierzeniami a ich realizacją. Muzyka nie musi być upodobaniem tych postaci, by wpływać na to, jak widz odbiera ich działania.

Wykorzystanie nagrania, które pojawiło się wcześniej w innym filmie, dodaje kolejną warstwę filmową. Tarantino nie sięga jedynie po utwór z repertuaru klasycznego w oderwaniu od kontekstu, lecz wybiera jego konkretną wersję. Rozróżnienie kompozytora, dzieła i nagrania pozwala uniknąć przypisywania Verdiemu decyzji dotyczących aranżacji lub rejestracji, które należą do późniejszych wykonawców i producentów.

Różnica między tymi utworami jest widoczna także w ich skali. Wykonywanie „Dla Elizy” można przerwać poleceniem wydanym w pokoju. Fragment chóralny Verdiego funkcjonuje w innej relacji z montażem i nie podlega równoważnej ingerencji ze strony mężczyzn widocznych na ekranie.

Opowieść o operze nie oznacza, że opera rozbrzmiewa

Schultz opowiada Django historię związaną z Zygfrydem i Brunhildą. Odwołanie do mitu i jego tradycji operowej pomaga ująć ratunek Broomhildy w ramach heroicznej wizji. Jednak samo wspomnienie Wagnera w dialogu nie dowodzi, że ścieżka dźwiękowa zawiera jego muzykę. Aluzja w opowieści i obecność nagrania to dwie różne rzeczy.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne przy analizie scenariuszy. Wspomniana piosenka, utwór zaproponowany na uroczystość i muzyka opisana w didaskaliach nie muszą znaleźć się w tej samej postaci w gotowym filmie. Tekst może się zmienić w trakcie produkcji i montażu. Analiza powinna określać, czy dotyczy wersji pisanej, słyszalnego dialogu, czy końcowych napisów z informacją o muzyce.

Muzyka klasyczna nie zajmuje też zawsze tej samej pozycji wobec władzy. W Candyland wykonanie utworu może współtworzyć pozór wyrafinowania, którego Schultz nie jest już w stanie tolerować. Podczas przygotowań do ataku fragment chóralny może zwiększyć rozmach sceny, a potem kontrastować z nieudolnością. Te funkcje są odmienne i żadnej z nich nie da się wyjaśnić po prostu stwierdzeniem, że bogaci złoczyńcy słuchają cenionych kompozytorów.

Obecność instrumentu w scenie nie stanowi dowodu na sposób realizacji nagrania. To, że widzowie widzą harfę, nie dowodzi, że cały dźwięk zarejestrowano na żywo ani że w miksie zachowano bez zmian brzmienie z planu. Można analizować źródło diegetyczne i reakcję Schultza, nie wymyślając decyzji technicznych, o których napisy końcowe nie wspominają.

Beethoven i Verdi dostarczają więc materiału, który film umieszcza w konkretnych relacjach z ciałem, pamięcią i władzą. Precyzyjne rozpoznanie funkcji każdego utworu pomaga lepiej zrozumieć kontrast: kameralny utwór może stać się nie do zniesienia, a monumentalna muzyka może towarzyszyć śmiesznemu zachowaniu. Repertuar klasyczny nie jest automatyczną etykietą szlachetności ani zła. Jego znaczenie ujawnia się w zetknięciu rozpoznawalnej wersji utworu ze sceną, która nadaje mu nowy wymiar.

Wróć do muzyki i ścieżek dźwiękowych w filmach Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Muzyka i dźwięk u Tarantino: jak zmienia się scena