Elmer Bernstein u Tarantino: Wielka ucieczka i Zulu Dawn

Elmer Bernstein pojawia się w kinie Tarantino za sprawą wcześniej istniejących utworów, które pełnią różne funkcje: od przywoływania wspomnień o gwieździe po nadawanie impetu operacji.

Wielka ucieczka jako wspomnienie możliwej kariery

Elmer Bernstein skomponował muzykę do filmu The Great Escape („Wielka ucieczka”) w reżyserii Johna Sturgesa, który miał premierę w 1963 roku. Związek z Tarantino zostaje wyrażony wprost w filmie Pewnego razu... w Hollywood, gdy Rick Dalton wspomina, że mógł zagrać w tym filmie. Montaż wyobraża go sobie w świecie kojarzonym ze Steve’em McQueenem i wykorzystuje utwór Bernsteina, zidentyfikowany jako Cooler.

Nazwa Cooler odsyła do izolatki kojarzonej z postacią graną przez McQueena. To nawiązanie skupia w sobie tożsamość Wielkiej ucieczki: nie chodzi tu wyłącznie o abstrakcyjne przywołanie żołnierzy próbujących uciec. Wspomnienie Ricka dotyczy bardzo konkretnej roli, z określoną postawą i sposobem przyciągania uwagi na ekranie. Muzyka pomaga zachować w tej fantazji rozpoznawalny kształt cudzej kreacji, nawet gdy montaż podstawia na jej miejsce inną twarz.

Nie chodzi po prostu o dodanie słynnego marsza do sceny ratunkowej. Muzyka uczestniczy w zawodowej fantazji: pomaga widzowi rozpoznać film, w którym Rick czuje, że mógł zagrać. To nawiązanie łączy obraz, rolę i prestiż. Przez kilka chwil fikcyjna kariera zbliża się do prawdziwej historii kina.

Fragment ukazuje różnicę między otrzymaniem szansy a faktycznym zajęciem danego miejsca. Rick może opowiadać o tym, jak niewiele dzieliło go od udziału w projekcie, ale znana widzom historia kina nadal wiąże tę rolę z McQueenem. Muzyka wzmacnia to skojarzenie. Jej znajome brzmienie uwidacznia dystans między aktorem, którego widzimy, a gwiazdą, której pozycję sobie wyobraża.

Bernstein nie skomponował muzyki do rozczarowania Ricka. Utwór pochodzi z wcześniejszego dzieła i zyskuje nową funkcję, towarzysząc temu, co mogłoby się wydarzyć. To nawiązanie pozwala usłyszeć prywatne uczucie przez pryzmat wspólnego dziedzictwa: film znany wielu osobom staje się miarą możliwości, której bohater nie zdołał zrealizować.

Zulu Dawn i energia operacji wojennej

Bękarty wojny wykorzystują również utwór Zulus z filmu Zulu Dawn z 1979 roku, do którego muzykę skomponował Elmer Bernstein. Utwór towarzyszy przygotowaniom do finału rozgrywającego się w kinie. Trzeba odróżnić jego źródło od filmu Zulu z 1964 roku, do którego muzykę napisał John Barry. Podobieństwo tytułów nie oznacza, że filmy ani kompozytorzy są wymienni.

W nowym kontekście utwór pomaga uporządkować przygotowania do skoordynowanej akcji. Widz wie, że kilka postaci działa w powiązanych ze sobą celach, choć nie wszystkie dysponują tymi samymi informacjami. Muzyka może połączyć ich ruchy wspólnym napięciem, bez konieczności słownego wyjaśniania każdej zależności między nimi.

Wojenne pochodzenie utworu tworzy pokrewieństwo energetyczne, ale nie historyczną równoważność. Tarantino nie porównuje dosłownie konfliktów przedstawionych w obu filmach. Wykorzystuje ponownie strukturę dźwiękową, która może towarzyszyć przygotowaniom, ruchowi i zagrożeniu. Fragment zachowuje ślady swojej przeszłości, podczas gdy montaż na nowo określa, czego się spodziewamy.

Różnica w porównaniu z Wielką ucieczką jest wyraźna. W filmie Pewnego razu... w Hollywood rozpoznanie cytowanego filmu stanowi istotę zarówno żartu, jak i bólu Ricka. W Bękartach wojny muzyka może spełniać swoją funkcję, nawet jeśli widz nie wie, skąd pochodzi. Ta sama praktyka ponownego wykorzystania tworzy więc dwie odmienne relacje z pamięcią widza.

Wpływy, autorstwo i zakres współpracy

Elmer Bernstein komponował muzykę do bardzo różnych gatunków, a sprowadzenie jego wkładu do ogólnie pojętej epickości nie pozwoliłoby docenić tej różnorodności. Wielka ucieczka zawiera muzykę, która potrafi budować lekkość, determinację i oczekiwanie, a także nadawać słynny marszowy impet. Wykorzystanie konkretnego fragmentu wybiera jedną z tych możliwości, a nie całą tożsamość ścieżki dźwiękowej.

Obecność muzyki Bernsteina w filmach Tarantino wynika z wykorzystania wcześniej istniejących utworów. Nie należy przedstawiać tego jako oryginalnej współpracy, w ramach której obaj wspólnie projektowali nowe sekwencje. Precyzyjne przypisanie autorstwa oddaje uznanie Bernsteinowi i pozwala opisać późniejszy wkład reżysera: wysłuchanie, wybór, skrócenie i umieszczenie nagrania w nowej relacji z obrazem.

Nie należy też mylić go z Charlesem Bernsteinem, autorem muzyki do filmów White Lightning i The Entity. Obaj kompozytorzy pojawiają się w repertuarze wykorzystywanym przez Tarantino, ale ich kariery są odrębne. Pełne przypisanie autorstwa zapobiega temu, by zestawienie ścieżek dźwiękowych zamieniło zbieżność nazwisk w rzekomą ciągłość stylistyczną.

Te przykłady pozwalają zrozumieć wpływ jako konkretną praktykę. Tarantino nie musi od początku naśladować ścieżki dźwiękowej, by się do niej odnieść; może włączyć ją do swojego filmu i zmienić jej funkcję. Bernstein wnosi wówczas dwa rodzaje pamięci: pamięć o gwieździe i roli, której pragnie Rick, oraz o wojennej energii popychającej innych bohaterów do działania. Muzyczna przeszłość pozostaje rozpoznawalna, ale to teraźniejszość montażu rozstrzyga, co znaczy usłyszeć ją ponownie.

Wróć do przewodnika po współpracownikach muzycznych Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Kompozytorzy i współpracownicy muzyczni Tarantino