Riz Ortolani wnosi do filmów Tarantina muzykę pełną ataku i ruchu, której konkretne pochodzenie jest równie ważne jak jej natychmiastowa siła.
Utwór z włoskiego westernu o własnej tożsamości
I giorni dell’ira, znany po polsku jako Dni gniewu, to film Tonina Valeriiego z 1967 roku z muzyką Riz Ortolaniego. Jego temat muzyczny pojawia się ponownie w filmach Tarantina, zwłaszcza w Kill Bill i Django. Nie jest to kompozycja Ennia Morriconego, choć obaj twórcy są obecni w repertuarze włoskiego westernu.
Precyzyjne wskazanie autora ma znaczenie, bo Ortolani miał bardzo bogatą karierę i nie można sprowadzać go do naśladowcy innego kompozytora. Tworzył muzykę do różnych gatunków, od dramatu po kino eksploatacji. Tarantino wybiera część jego dorobku; późniejsza popularność tego zapożyczenia nie sprawia, że wybór ten staje się pełnym obrazem twórczości Ortolaniego.
Temat z Dni gniewu ma bezpośrednią energię. Akcenty i wyrazista melodia budują poczucie zdecydowania, które łatwo rozpoznać. To przydatna cecha, gdy film chce wzmocnić jakiś gest, nie zatrzymując się na długim rozwijaniu muzycznego motywu. Wejście muzyki może działać niemal jak deklaracja siły.
Nagranie zachowuje ponadto brzmieniową fakturę swojej epoki. Jego wartość tkwi nie tylko w nutach, które można by zagrać ponownie, lecz także w brzmieniu dawnej interpretacji i produkcji. Włączając je do filmu, Tarantino przywołuje materialną pamięć włoskiego kina. Przeszłość rozbrzmiewa w nowej scenie, nawet jeśli widz od razu nie rozpozna oryginalnego tytułu.
Krótki akcent w Kill Bill i impet w Django
W Kill Bill muzyka Ortolaniego jest częścią selekcji, która potrafi błyskawicznie zmieniać charakter. Utwór nie musi towarzyszyć całej walce, by mieć znaczenie. Krótki fragment może wzmocnić wejście, reakcję lub ruch, a następnie zniknąć, zanim widz zacznie odbierać go jako stałe tło.
To fragmentaryczne wykorzystanie ma szczególne znaczenie przy porównaniu filmu z płytą. Wysłuchanie całego tematu pozwala docenić jego rozwój, ale niekoniecznie odtwarza doświadczenie montażu. Tarantino może wykorzystać tylko część jego energii i zamienić ją w akcent. Tożsamość utworu pozostaje ta sama, zmieniają się zaś jego długość i relacja z akcją.
W Django I giorni dell’ira towarzyszy nauce i fizycznej przemianie głównego bohatera. Związek z westernem staje się bardziej oczywisty, ale utwór nadal ulega przekształceniu. Muzyka nie należy już do opowieści Valeriiego ani do jej bohaterów; uczestniczy w kreowaniu Django jako człowieka zdolnego do skutecznego działania po tym, jak traktowano go jak własność.
Muzyczny impet sprawia, że ćwiczenia nie jawią się jako neutralna seria powtórzeń. Powtarzane czynności nabierają kierunku i pewności. Temat może połączyć zmiany ujęć i sytuacji wspólnym poczuciem postępu, bez konieczności objaśniania każdego kroku w dialogach. Energia dawnego repertuaru służy budowaniu nowej tożsamości.
Zapożyczenie i jego granice
To porównanie pozwala usłyszeć dwa odmienne sposoby montażu. W krótkim użyciu temat działa jak zastrzyk energii, który przemienia chwilę. W sekwencji nauki zapewnia ciągłość wielu działaniom i pomaga dostrzec przemianę. Nie chodzi o to, że utwór lepiej lub gorzej pasuje do któregoś filmu, lecz o to, ile czasu mu poświęcono i jaką relację tworzy z ruchami bohatera.
Sława Tarantina jako twórcy filmów pełnych przemocy może skłaniać do opisywania każdego zapożyczenia jako muzyki do masakry. W przypadku Ortolaniego warto zwrócić uwagę na scenę i rzeczywistą długość wykorzystanego fragmentu. Nauka, przygotowanie, rzucenie wyzwania czy dopełnienie gestu to różne funkcje. Sama intensywność muzyki nie dowodzi, że obraz przedstawia masakrę.
Związek z kulturą kina eksploatacji również nie pozwala przypisywać Tarantinowi każdego znanego utworu kompozytora. Muzyka Ortolaniego była wykorzystywana przez innych reżyserów i takie przypadki należy rozpatrywać osobno. Tematyczna składanka ani lista podobieństw nie stanowią potwierdzenia wykorzystania utworu w filmie. Każde przypisanie wymaga wskazania konkretnego utworu i konkretnego filmu.
Ważne jest również rozróżnienie między wyborem utworu a zamówieniem kompozycji. Wykorzystanie I giorni dell’ira nie oznacza, że Ortolani napisał oryginalną muzykę do Kill Bill lub Django. Kompozycja powstała wcześniej; wkład Tarantina polega na nadaniu jej nowego kontekstu. Rozpoznanie obu tych momentów pozwala docenić kompozytora, nie przypisując mu decyzji narracyjnych podjętych kilkadziesiąt lat później.
Najciekawszy związek ujawnia się wtedy, gdy słuchamy, co utwór zachowuje, a co zmienia montaż. Pozostaje energia zdecydowania, która narodziła się we włoskim westernie; zmieniają się ciało, gest i historia, które przyjmują ten impuls. Ortolani wnosi coś bardziej konkretnego niż retroatmosferę: formę muzyczną, która uwiarygadnia chwilę, w której bohater przestaje czekać i zaczyna działać.
Wróć do przewodnika po współpracownikach muzycznych Tarantina.
Zobacz wszystkie artykuły w Kompozytorzy i współpracownicy muzyczni Tarantino
