Projekt poprzedzający Wściekłe psy często kojarzy się z historią o zniszczonym materiale filmowym. Relacje jego uczestników przedstawiają bardziej złożony obraz powstania i porzucenia filmu.
Wspólny projekt sprzed zawodowego debiutu
My Best Friend’s Birthday to próba realizacji pełnometrażowego filmu, podjęta przez Quentina Tarantino i Craiga Hamanna w latach osiemdziesiątych. Jego niedokończony charakter jest równie istotny, co miejsce w chronologii. Nie należy przedstawiać go jako komercyjnej premiery równorzędnej z Wściekłymi psami ani bez wyjaśnienia włączać do numeracji, którą reżyser stosuje w swojej filmografii. To wczesny projekt, który pozwala poznać etap nauki i współpracy poprzedzający publiczne uznanie.
W wywiadzie opublikowanym przez Trainwreck’d Society w lutym 2020 roku Hamann umiejscowił początki swojej przyjaźni z Tarantino na zajęciach Jamesa Besta. Odrzucił wersję, według której sam rozpoczął pracę nad filmem, a Tarantino później dołączył do cudzego projektu: wspominał, że wspólnie postanowili kręcić filmy. Wskazał też, że używali pożyczonej od Freda Olena Raya kamery Bolex 16 mm. Są to informacje pochodzące od jednego z uczestników, a nie szczegóły wywnioskowane z krążącej kopii.
Doprecyzowanie roli Hamanna koryguje częstą tendencję w biografiach znanych autorów. Gdy jeden ze współpracowników zdobywa znacznie większą sławę, pozostali mogą z czasem zostać sprowadzeni do roli zwykłych pomocników. W tym przypadku trzeba zachować obraz wspólnego autorstwa scenariusza i rzeczywistego udziału twórczego. Uznanie Tarantino za reżysera nie wymaga wymazania osoby, która z nim pracowała, ani przedstawiania całego projektu jako dzieła jednego człowieka.
Film miał być czarno-białą komedią. Ten punkt wyjścia również ma znaczenie: poszukiwania przyszłego autora Wściekłych psów nie ograniczały się do przygotowywania opowieści o uzbrojonych przestępcach. Komedia pozwala pracować z nieporozumieniami, zmianami oczekiwań i różnicami w nastawieniu bohaterów. Jej obecność poszerza obraz wczesnych zainteresowań twórcy, choć na podstawie niedokończonego dzieła nie da się odtworzyć pełnego programu artystycznego.
Kręcenie filmu etapami nie gwarantowało, że montaż pozwoli go ukończyć
Andrew J. Rausch zebrał wywiady na potrzeby książki My Best Friend’s Birthday: The Making of a Quentin Tarantino Film, opublikowanej w 2019 roku. Opisując swoje badania w Bulletproof Screenwriting w czerwcu 2023 roku, przedstawił produkcję opartą na ograniczonych środkach i pracy rozłożonej na długi czas. Wspomniał też o pierwotnym tekście Hamanna oraz jego późniejszym rozszerzeniu wspólnie z Tarantino. Taki opis rozwoju projektu można pogodzić ze wspomnieniem Hamanna o wspólnej inicjatywie.
Napisanie pierwszej wersji scenariusza nie oznacza koniecznie, że cały projekt powstał z inicjatywy jednej osoby. Warto rozdzielić decyzję o nakręceniu filmu, pierwszą wersję tekstu i późniejsze poprawki. To odrębne etapy współpracy. Relacje ustne mogą przedstawiać ich uzupełniające się wersje, bez konieczności uznawania przez autora każdej różnicy akcentów za osobisty spór.
Korzystanie z pożyczonej kamery pokazuje jeszcze jedną różnicę między zamiarem a realizacją. Dostęp do sprzętu umożliwia rozpoczęcie zdjęć, ale nie rozwiązuje kwestii koordynacji aktorów, zachowania ciągłości ani organizacji materiału. Każdy dzień zdjęciowy musi przynieść fragmenty, które później będzie można ze sobą połączyć. Rozmowa, która podczas kręcenia wydaje się udana, może ujawnić problemy, gdy zestawi się ją z pozostałymi scenami.
Dlatego montaż odgrywa w tej historii decydującą rolę. Nie jest jedynie etapem, na którym układa się gotowy już film: może również ujawnić, że materiał nie składa się na zamierzone doświadczenie. Rozczarowanie efektem nie przekreśla zdobytej wiedzy, choć uniemożliwia uznanie projektu za dzieło gotowe do rozpowszechniania. Nakręcenie kilku sekwencji i stworzenie spójnego pełnometrażowego filmu to dwa różne cele.
Historia pożaru wymaga wskazania źródła i uwzględnienia niuansów
Najczęściej powtarzana wersja głosi, że pożar w laboratorium zniszczył dużą część materiału filmowego. Rausch podważył to wyjaśnienie w wywiadzie z 2023 roku. Według jego badań część materiału uległa uszkodzeniu, ale nie na tyle, by sam ten fakt przesądził o losach projektu. Za główną przyczynę porzucenia filmu uznał niezadowolenie Tarantino z efektów montażu nakręconych scen. Należy przedstawić to jako wniosek poparty badaniami tego autora, a wcześniejszych pogłosek nie traktować jako bezspornego faktu.
Ta korekta zmienia sposób odczytywania historii filmu. Wypadek zewnętrzny tworzy opowieść o dziele odebranym twórcom; porzucenie projektu po ocenie rezultatów opisuje problem związany z nauką i osądem. Obie sytuacje mogą pozostawić niekompletny materiał, ale nie oznaczają tego samego. Istnienie zachowanych fragmentów samo w sobie nie wyjaśnia, dlaczego brakuje innych ani ile materiału nakręcono lub zachowano na poszczególnych nośnikach.
Krążącego nieukończonego montażu, trwającego nieco ponad pół godziny, również nie należy utożsamiać z całością nakręconego materiału. Kopia dostępna widzom może być wyborem fragmentów, podczas gdy inne elementy pozostają poza obiegiem. Bez pełnego spisu zachowanych materiałów przesadą byłoby twierdzenie, że przetrwało dokładnie tyle, ile widać w konkretnym nagraniu. Czas trwania obejrzanej kopii i zakres zachowanego archiwum to dwie odrębne kwestie.
Wartość historyczna filmu nie wymaga uznawania go za ukryte arcydzieło. Pozwala przyjrzeć się ludziom, którzy próbowali przejść od podziwu dla kina do realizacji własnego filmu. Projekt łączy przyjaźń, pisanie, pożyczony sprzęt i trudności montażowe. Późniejsza kariera Tarantino sprawia, że to doświadczenie jest interesujące, ale nie zmienia wstecznie niedokończonego charakteru filmu ani nie umniejsza wkładu Hamanna. My Best Friend’s Birthday ma znaczenie jako wspólna praca i próba nauki przez działanie, której rezultatów twórcy nie potrafili jeszcze w pełni kontrolować.
Czytaj dalej: początki i edukacja Tarantino.
