Powieść napisana przez Tarantino powraca do świata jego filmu, ale pozwala przeżyć go inaczej. To porównanie zawiera spoilery i rozróżnia to, co opowiada książka, od tego, co film fabularny postanawia pozostawić otwarte.
Wydanie stanowiące punkt odniesienia i zakres porównania
„Pewnego razu... w Hollywood” ukazało się w 2021 roku, dwa lata po premierze filmu. Punktem odniesienia dla tego porównania jest hiszpańskie wydanie Reservoir Books, ISBN 9788418052460. Skorzystano z informacji wydawcy o książce oraz autoryzowanego fragmentu początkowego, a także z fragmentu „Nieszczęście”, udostępnionego dzięki uprzejmości wydawnictwa. Ta podstawa pozwala przyjrzeć się konkretnym różnicom, nie sugerując, że zapoznano się z całością wszystkich wydań.
Książka należy do literatury pięknej. Nie jest drukowanym scenariuszem zdjęciowym, transkrypcją dialogów ani autobiograficznym esejem reżysera. To rozróżnienie zmienia oczekiwania czytelnika: powieść może zaglądać w myśli bohaterów, streszczać długie okresy i porządkować informacje na nowo, nie odtwarzając każdego kadru. Związek z filmem jest ścisły, ale każde dzieło własnymi środkami decyduje o tym, co wie odbiorca i kiedy się o tym dowiaduje.
Rick Dalton i Cliff Booth nadal funkcjonują w Hollywood, gdzie postacie fikcyjne spotykają się z postaciami historycznymi. Ten zabieg pojawił się już na ekranie i wymaga takiej samej ostrożności na kartach książki. Fikcyjna rozmowa może wspominać prawdziwych filmowców, nie stając się przez to świadectwem na ich temat. Prawdziwe nazwisko przywołuje skojarzenia kulturowe, ale sytuacja, w której się pojawia, nadal należy do literackiej konstrukcji.
Późniejsza publikacja nie oznacza też, że książkę należy traktować jako ostateczną korektę filmu fabularnego. Dzieło może dodawać informacje, a jednocześnie celowo różnić się sposobem ujęcia tematu. Widz analizujący scenę powinien odróżniać to, co w niej widać, od tego, co wie z innej wersji. To rozgraniczenie jest szczególnie ważne, gdy niewiadoma związana z filmem stanowi istotną część zainteresowania, jakie budzi dana postać.
Proza zmienia dystans wobec bohaterów
Początkowy fragment umieszcza spotkanie Ricka i Marvina Schwarza w gabinecie, podczas gdy w filmie ich rozmowa odbywa się w Musso & Frank. Narracja pisana przytacza myśli, które nie padają podczas rozmowy. Dzięki temu można dostrzec różnicę między zewnętrzną uprzejmością a wewnętrzną oceną rozmówców. Dialog zachowuje energię, ale proza może go przerwać, by pokazać coś, co kamera musiałaby zasugerować w inny sposób.
W filmie pauza lub spojrzenie Leonarda DiCapria i Ala Pacina mogą dopuszczać kilka równoczesnych interpretacji. Tekst może wprost nazwać konkretną reakcję psychiczną. Żaden z tych środków nie jest z natury lepszy: każdy buduje inną relację z niepewnością. Gdy narrator przedstawia ocenę, czytelnik otrzymuje precyzyjną informację, która nie zależy wyłącznie od interpretacji twarzy, ale powinien też zwrócić uwagę, do kogo ta ocena naprawdę należy.
Przypadek Cliffa Bootha szczególnie wyraźnie pokazuje tę różnicę. Fragment „Nieszczęście” stwierdza, że Cliff spowodował śmierć Billie, i opisuje jego próby usprawiedliwienia się. Film nie pokazuje samego strzału i pozostawia otwartą interpretację sceny na łodzi. W swojej wersji powieść rozwiewa tę niepewność, ale nie dodaje wstecznie ujęcia, którego w filmie nigdy nie było. Porównując to z tajemnicą dotyczącą żony Cliffa należy uwzględnić oba te poziomy.
Warto też odróżniać głos narratora, perspektywę postaci i opinię autora. Okrutne usprawiedliwienie może pokazywać, jak ktoś próbuje bronić się przed samym sobą. Samo przedstawienie takiego toku rozumowania w fikcji nie oznacza, że utwór popiera go jako zasadę moralną. Analiza powinna przyglądać się różnicy między tym, co ktoś robi, a słowami, którymi próbuje umniejszyć swoją odpowiedzialność, nie przypisując automatycznie każdej wypowiedzi osobistym poglądom Tarantino.
Literackie rozwinięcie to nie zbiór usuniętych scen
Powieść daje więcej miejsca na przedstawienie przeszłości i relacji, ale nie wszystko, co zostało w niej opisane, musiało zostać sfilmowane. Nowy tekst może rozwinąć pomysł, który nigdy nie przerodził się w scenę na planie. Dlatego rozwinięcia w książce należy odróżniać od materiałów audiowizualnych zachowanych jako dodatki. To dowody na różne procesy: jedno pokazuje, co postanowił opowiedzieć powieściopisarz, drugie — jak aktorzy zagrali przed kamerą.
To rozróżnienie przydaje się przy porównywaniu obecności Mansona. Jego rola w powieści może zostać rozwinięta za pomocą narracji lub perspektywy, podczas gdy usunięte sceny z filmu pozwalają przyjrzeć się konkretnym występom Damona Herrimana. Połączenie obu materiałów w jedną rzekomą wersję rozszerzoną stworzyłoby dzieło, które nie istnieje. Ciągłość postaci nie zaciera różnicy między opublikowaną stroną a nakręconą sekwencją.
Również przyjaźń Ricka i Cliffa jest inaczej odbierana po przeniesieniu z jednego medium do drugiego. Na ekranie duża część ich zażyłości wynika ze wspólnego spędzania czasu: jazdy samochodem, siedzenia razem czy milczenia. Lektura może dostarczać informacji o ich przeszłości, nie odtwarzając dokładnie tej wizualnej bliskości. Poznawanie faktów biograficznych i spędzanie czasu z dwiema postaciami w jednym kadrze to różne sposoby poznawania relacji — mogą się uzupełniać, ale nie zastępują siebie nawzajem.
Czytanie powieści po obejrzeniu filmu pozwala dostrzec te decyzje; lektura przed seansem może inaczej ukształtować oczekiwania. W obu przypadkach warto zachować odrębność zakończenia filmu i jego przemilczeń. Książka otwiera dodatkową drogę do tego samego świata, a jej głos potrafi wyrazić wprost to, co obraz pozostawia w domyśle. Porównanie jest najciekawsze, gdy skupia się na tych różnicach w dostępie do wiedzy, zamiast sprowadzać literaturę do listy informacji, których zabrakło na ekranie.
Więcej informacji znajdziesz w przewodniku po filmie „Pewnego razu... w Hollywood”.
Zobacz wszystkie artykuły w Pewnego razu… w Hollywood: postacie, miasto i kino
